نامه های سنکا( الف لام میم)
نامهٔ هفدهم
از سنکا به لوسیلیوس
سلام
۱– اگر خردمند هستی ــ یا اگر می‌خواهی خردمند باشی ــ همه‌چیز را دور بریز. با تمام سرعت و با تمام نیروی خود به سوی کمال ذهنی پیش برو. اگر چیزی مانع تو می‌شود، گره را باز کن یا آن را ببر!
«آنچه بر سر راه من ایستاده است» می‌گویی، «امور خانوادگی من است. می‌خواهم آن را چنان سامان دهم که وقتی خودم از کار بازماندم، بتواند مخارج مرا تأمین کند، تا فقر نه باری بر دوش من باشد و نه بر دوش شخص دیگری.»
۲– وقتی چنین می‌گویی، به نظر می‌رسد معنا و ارزش آن خیری را که در نظر داری درک نکرده‌ای. تو به‌طور کلی می‌فهمی که فلسفه چه فواید بزرگی به بار می‌آورد، اما نکات ظریف‌تر را درنمی‌یابی: اینکه در هر کوشش چه اندازه به ما یاری می‌رساند؛ اینکه نه‌تنها، به تعبیر سیسرون، به امور بزرگ ما «سهولت می‌بخشد»، بلکه حتی به کوچک‌ترین نیازهای ما نیز رسیدگی می‌کند. به من اعتماد کن: باید فلسفه را وکیل مدافع خود قرار دهی. او تو را قانع خواهد کرد که بیش از این بر ترازنامهٔ خود درنگ نکنی.
۳– بی‌تردید هدفت این است و مقصود تمام این تأخیرهایت آن است که مطمئن شوی دیگر نیازی نیست از فقر بترسی. اما اگر فقر در واقع چیزی باشد که باید در پی آن بود؟ بسیاری ثروت را مانعی بر سر راه زندگی فلسفی یافته‌اند: فقر بی‌قیدوبند و آسوده است. هنگامی که شیپور به صدا درمی‌آید، فقیران می‌دانند که آنان کسانی نیستند که مورد حمله قرار گرفته‌اند؛ هنگامی که هشدار آتش داده می‌شود، آنان به دنبال راه خروج می‌گردند، نه اموالشان. هنگامی که یک فقیر آمادهٔ سفر می‌شود، در بندر آشوبی نیست، انبوهی از جمعیت در امتداد ساحل در رفت‌وآمد نیست، خدمتکارانی گرد یک نفر جمع نشده‌اند و دسته‌ای از بردگان نیز ایستاده نیستند تا برای محصول سرزمین‌های بیگانه، فقط برای سیر کردن همهٔ آنان، آرزو کنند.
۴– سیر کردن شکم‌ها هنگامی که فقط چند شکم وجود دارد، و هنگامی که آنها به‌خوبی تربیت شده‌اند و تنها خواهان پر شدن هستند، کار ساده‌ای است. گرسنگی ارزان است؛ این کام است که گران تمام می‌شود. فقر به برآوردن خواسته‌های فوری خرسند است.
پس چرا حاضر نیستی کسی را که عاداتش برای توانگران معقول است که از او تقلید کنند، همراه خود قرار دهی؟
۵– اگر می‌خواهی برای ذهنت وقت داشته باشی، باید یا فقیر باشی یا شبیه فقیران شوی. مطالعه بدون توجهی به صرفه‌جویی نمی‌تواند سودمند باشد، و صرفه‌جویی همان فقر اختیاری است. پس عذرهایت را کنار بگذار! «هنوز به اندازهٔ کافی ندارم؛ وقتی به آن مقدار برسم، تمام وجودم را وقف فلسفه خواهم کرد.» اما نخستین چیزی که باید به دست آوری چیست؟ دقیقاً همان چیزی که به تعویق می‌اندازی؛ همان که در پایین‌ترین جای فهرست تو قرار دارد. همان‌جا جایی است که باید آغاز کنی. می‌گویی: «می‌خواهم چیزی برای گذران زندگی‌ام آماده کنم.» در حالی که مشغول این کار هستی، بهتر است یاد بگیری خودت را آماده کنی. حتی اگر چیزی مانع تو از داشتن زندگی‌ای خوب شود، هیچ‌چیز مانع تو از داشتن مرگی خوب نمی‌شود.
۶– پرداختن ما به فلسفه لازم نیست به‌سبب فقر یا حتی نیاز شدید مختل شود. کسانی که در این مسیر شتاب دارند باید آمادهٔ تحمل حتی گرسنگی باشند. مردم در زمان محاصره گرسنگی را تحمل کرده‌اند؛ و در برابر این استقامت، جز اینکه به رحمت یک فاتح واگذار نشوند، چه به دست آوردند؟ این وعده چقدر بزرگ‌تر است: آزادی‌ای پایدار و نترسیدن از هیچ‌کس، چه انسان و چه خدا! آیا چنین چیزی ارزش آن را ندارد که حتی در حال گرسنگی در پی‌اش برویم؟
۷– سپاهیان تحمل کرده‌اند که از همه‌چیز محروم شوند: از ریشهٔ گیاهان زندگی کرده‌اند؛ با چیزهایی که نام بردنشان نیز ناخوشایند است گرسنگی را برطرف کرده‌اند؛ و همهٔ اینها برای سلطه ــ و عجیب‌تر از آن، برای سلطهٔ شخصی دیگر! پس چه کسی در برابر فقر درنگ خواهد کرد، هنگامی که هدف، رها کردن ذهن از حمله‌های جنون است؟ بنابراین لازم نیست از پیش چیزی به دست آوری. می‌توانی حتی بدون پولِ سفر به فلسفه روی آوری.
۸– آیا چنین است؟ آیا می‌خواهی تنها پس از آنکه همه‌چیز دیگر را نیز به دست آوردی، به خرد دست یابی؟ آیا این باید آخرین وسیلهٔ زندگی تو باشد، چیزی که به فکرش افتاده‌ای، گویی بعد از همهٔ چیزهای دیگر؟ بسیار خوب، پس اگر چیزی داری، همین حالا به فلسفه روی آور؛ زیرا از کجا می‌دانی که از همین حالا بیش از اندازه نداری؟ یا اگر هیچ‌چیز نداری، پیش از هر چیز دیگر در پی به دست آوردن همین باش.
۹– «اما من بدون چیزهایی که به آنها نیاز دارم خواهم ماند.» پیش از هر چیز، به‌سختی می‌توانی بدون چنین چیزهایی سر کنی؛ زیرا طبیعت بسیار اندک می‌طلبد و مرد خردمند خود را با طبیعت سازگار می‌کند. اما اگر سرانجام سخت‌ترین تنگنا بر او فرود آید، او بسیار آسان زندگی را پشت سر می‌گذارد و بدین‌سان دیگر برای خودش مایهٔ دردسر نخواهد بود. از سوی دیگر، اگر آنچه برای ادامهٔ زندگی لازم است فقط اندکی باشد، خود را برخوردار خواهد دانست و بدون اضطراب یا نگرانی از چیزی بیش از آنچه لازم است، حق شکم و پشت خود را به آنها خواهد داد. شاد و آسوده، به زندگی‌های پرمشغلهٔ توانگران و به تکاپو و هیاهوی کسانی که برای ثروت رقابت می‌کنند خواهد خندید و خواهد گفت:
۱۰– «چرا خودت را به تأخیر می‌اندازی؟ آیا منتظر می‌مانی تا سود جمع شود، کسب‌وکارها به ثمر برسند، یا میراث هنگفتی به تو برسد، در حالی که می‌توانی همین حالا ثروتمند شوی؟ خرد بی‌درنگ ثمر می‌دهد: ثروتش نصیب همهٔ کسانی می‌شود که ثروت در نظرشان بی‌اهمیت شده است.»
این سخن در مورد دیگران صدق می‌کند، زیرا تو به‌مراتب بیشتر در شمار توانگرانی. اگر قرن را عوض کنی، بیش از آنچه نیاز داری خواهی داشت. اما آنچه کافی است در هر عصری یکسان است.
۱۱– اگر بدین‌گونه تو را بد تربیت نکرده بودم، می‌توانستم نامه را همین‌جا به پایان برسانم. شاهان اشکانی را بدون خراج نمی‌توان درود گفت، و تو نیز نمی‌توانی بدون پرداخت چیزی بدرود بگویی. چه باشد؟ من از اپیکور قرضی خواهم گرفت:
«برای بسیاری از مردم، به‌دست آوردن ثروت پایان مشکلات نیست، بلکه تنها مجموعه‌ای تازه از مشکلات است.»
۱۲– جای شگفتی نیست: عیب در محیط پیرامون انسان نیست، بلکه در خود ذهن اوست. هرچه باعث شده است فقر برای کسی آزمونی باشد، ثروت را نیز برای او آزمون می‌کند. هنگامی که انسانی بیمار است، چه تفاوتی می‌کند که او را بر تختی چوبی بخوابانید یا بر تختی زرین؟ او بیماری را هر جا که حملش کنید، با خود خواهد برد. به همین ترتیب، هیچ اهمیتی ندارد که کسی که از حیث ذهنی بیمار است در ثروت قرار گیرد یا در فقر. مشکل از آنِ خود اوست و او را دنبال می‌کند.
بدرود
یادداشت‌ها
۱. «سهولت می‌بخشد» در گفتار ۲: این عبارت ترجمهٔ facilitates است و در اینجا سنکا به سخنی از سیسرون اشاره می‌کند. مقصود این است که فلسفه فقط در مسائل بزرگ و کلی زندگی سودمند نیست، بلکه امور و نیازهای کوچک زندگی را نیز سامان می‌دهد و انجام آنها را آسان‌تر می‌کند.
۲. «زندگی فلسفی» در گفتار ۳: philosophical life در اینجا به معنای زندگی‌ای است که فرد در آن خود را وقف فلسفه و تربیت نفس می‌کند؛ در مقابلِ زندگی‌ای که هدف اصلی آن گردآوری ثروت و تأمین هرچه بیشتر امکانات مادی است.
۳. «صرفه‌جویی» و «فقر اختیاری» در گفتار ۵: سنکا میان فقر تحمیلی و شیوهٔ زندگی ساده تمایز می‌گذارد. Frugality یعنی قناعت و پرهیز از هزینه‌های غیرضروری؛ و تعبیر voluntary poverty یعنی انسان آگاهانه خود را به نیازهای اندک محدود کند.
۴. «نترسیدن از هیچ‌کس، چه انسان و چه خدا» در گفتار ۶: سنکا آزادی فلسفی را در رهایی از ترس می‌بیند. در ادامه نیز می‌گوید فلسفه انسان را می‌آموزد که با خدا از روی رضایت و با بخت از روی ناچاری همراه شود؛ اما در این نامه تأکید اصلی او بر استقلال ذهن از ترس و نیازهای بیرونی است.
«ترس از خدا» در بسیاری از سنت‌های دینی، از جمله در اسلام، مفهومی شناخته‌شده است؛ برای نمونه، قرآن از «خوف» و «خشیت» از خدا سخن می‌گوید. بااین‌حال، مقصود سنکا در اینجا نفیِ حرمت، عظمت یا پرستش خدا نیست، بلکه رهایی انسان از ترس به معنای هراس و اضطراب در برابر قدرتی بیرونی است. در فلسفه رواقی، انسان خردمند باید خود را با نظم عقلانی جهان و اراده الهی هماهنگ کند و از این‌رو نباید از خدایان همچون قدرتی تهدیدکننده و مجازاتگر بترسد. بنابراین «ترس نداشتن از خدا» در این عبارت با «خوف از خدا» در متون دینی الزاماً متناقض نیست؛ زیرا در کاربرد دینی، ترس از خدا می‌تواند با معنای خشیت، تعظیم، مراقبت اخلاقی و پرهیز از نافرمانی همراه باشد، درحالی‌که سنکا در اینجا از آزادی درونی انسان از هراس سخن می‌گوید.
۵. «شاهان اشکانی» در گفتار ۱۱: اشارهٔ سنکا به این باور یا تصویر رایج از شاهان شرقی است که دیدار و درود گفتن بر آنان بدون پیشکش و خراج انجام نمی‌شد. سنکا با لحنی طنزآمیز می‌گوید چون لوسیلیوس را بدون «پرداخت» نمی‌تواند بدرقه کند، سخنی از اپیکور به او می‌دهد.
۶. سخن اپیکور در گفتار ۱۱: سنکا این سخن را به‌عنوان «قرض» از اپیکور می‌آورد؛ یعنی برای اندیشهٔ خود از سخن فیلسوفی دیگر بهره می‌گیرد. نکتهٔ اصلی آن است که افزایش ثروت الزاماً مشکلات را پایان نمی‌دهد، بلکه می‌تواند مجموعه‌ای تازه از نگرانی‌ها و خواسته‌ها ایجاد کند.
۷. «بیماری» در گفتار ۱۲: این بخش بر تشبیه بیماری جسمانی به بیماری ذهنی استوار است. همان‌گونه که تغییر تخت چوبی به تخت زرین بیماری جسم را درمان نمی‌کند، تغییر شرایط بیرونی از فقر به ثروت نیز بیماری ذهن را از میان نمی‌برد. سنکا نتیجه را صریح بیان می‌کند: مشکل در خود شخص است و همراه او باقی می‌ماند.