نامه های سنکا ( الف لام میم)
نامه نوزدهم
از سنکا به لوسیلیوس
سلام
۱- هر بار یکی از نامه‌های تو به دستم می‌رسد، به هیجان می‌آیم؛ زیرا نامه‌هایت مرا سرشار از امید می‌کنند. دیگر فقط وعده‌هایی از جانب تو در میان نیست؛ اکنون با یک تعهد جدی روبه‌رو هستیم. این کار را بکن؛ نه، از تو خواهش می‌کنم، زیرا چه درخواست بهتری می‌توانم از دوستم داشته باشم جز آنچه به نفع خود او از او می‌خواهم؟ اگر می‌توانی، خودت را از آن شغلی که داری بیرون بکش ــ و اگر نمی‌توانی، پس خودت را از آن جدا کن! ما به اندازه کافی وقت تلف کرده‌ایم. پیری به سراغمان آمده است؛ وقت آن است که بار و بنه‌مان را جمع کنیم.
۲- مسلماً هیچ‌کس نمی‌تواند با این سخن مخالفت کند. ما در دریا زیسته‌ایم؛ بگذار در بندر بمیریم.*
این‌طور نیست که بخواهم تو با کناره‌گیری‌ات به دنبال شهرت باشی. نه باید درباره آن فخرفروشی کنی و نه آن را پنهان کنی. هرگز تو را تا آنجا پیش نمی‌برم که دیوانگی بشر را نفرین کنی و خودت را در سوراخی پنهان کنی. بکوش کناره‌گیری‌ات چنان باشد که به چشم بیاید، اما جلب توجه نکند.
۳- پس کسانی که در مراحل آغازینِ برنامه‌ریزی برای این کار هستند، باید در نظر بگیرند که آیا می‌خواهند «زندگی را در گمنامی سپری کنند» یا نه.* اما تو در این مورد اختیار چندانی نداری. استعداد نیرومندت، نوشته‌های دلنشینت و ارتباطات برجسته‌ات تو را در معرض توجه عموم قرار داده‌اند و اکنون شهرت بر تو چیره شده است.* حتی اگر خودت را پنهان کنی ــ حتی اگر کاملاً به زیر زمین بروی ــ باز هم دستاوردهای گذشته‌ات توجه مردم را به سوی تو جلب خواهند کرد.
۴- تو نمی‌توانی تاریکی را انتخاب کنی؛ هر جا که بگریزی، بخش زیادی از نور گذشته‌ات نیز همراه تو خواهد بود.
تو می‌توانی بدون رنجش از هیچ‌کس، بدون از دست دادن چیزی و بدون حسرت، به استراحت و آسودگی خودت برسی. زیرا چه چیزی ممکن است باشد که واقعاً از ترک کردنش متأسف باشی؟ مراجعانت؟ این خودِ تو نیستی که آنها دنبالت می‌آیند، هیچ‌کدام از آنها هم نیست؛ چیزی که آنها می‌خواهند، چیزی است که ممکن است از تو به دست آورند. زمانی چنین بود که مراجعان در پی دوستیِ آدم بودند؛ اکنون در پی غنیمت‌اند. همین که پیرمرد ساده‌لوح وصیت‌نامه‌اش را تغییر دهد، آنها درِ خانه شخص دیگری را خواهند زد. چیزهای بزرگ بدون هزینه به دست نمی‌آیند. هزینه را حساب کن: آیا ترجیح می‌دهی بخشی از دارایی‌ات را رها کنی، یا خودت را؟
۵- کاش نصیب تو این بود که در همان جایگاهی که در آن به دنیا آمده بودی، پیر شوی! کاش بخت تو را به دلِ دریا نمی‌انداخت! زندگیِ سلامتِ واقعی در چشم‌انداز بود، اما تو با ترقی سریع خود، فرمانداریِ ایالت و هر وعده‌ای که اینها در بر دارند، از آن بسیار دور رانده شده‌ای: مناصب بالاتری در انتظار توست و یکی به دیگری خواهد انجامید. این همه سرانجام به کجا خواهد رسید؟
۶- چرا منتظری تا دیگر چیزی نماند که بخواهی؟ چنین چیزی هرگز رخ نخواهد داد. می‌گوییم سلسله‌ای از علت‌ها وجود دارد که تار و پود تقدیر را می‌سازد.* مطمئن باش که سلسله‌ای از خواسته‌ها نیز وجود دارد: پایان یک خواسته، آغاز خواسته‌ای دیگر است.
زندگی‌ای که خودت را در آن فرو برده‌ای، زندگیِ بدبختی و بندگیِ بی‌پایان است و هرگز به خودی خود رهایت نخواهد کرد. گردنت زیر فشار یوغ ساییده شده است: آن را بیرون بکش. بهتر است یک‌باره بریده شود تا اینکه برای همیشه زیر فشار باشد.
۷- اگر منابع و امکاناتت را به اندازه یک شهروند عادی محدود کنی، از همه‌چیز کمتر خواهی داشت، اما برای نیازهایت به اندازه کافی خواهی داشت؛ در حالی که اکنون انبوهی از چیزها داری و همچنان خشنود نیستی. کدام را ترجیح می‌دهی: برآورده شدن نیازها در میان کمبود، یا محرومیت در میان فراوانی؟ ثروت حریص است و در معرض حرص دیگران قرار دارد. تا زمانی که هیچ چیز برای تو کافی نباشد، برای هیچ‌کس دیگر نیز کافی نخواهی بود.
۸- «چگونه خودم را بیرون بکشم؟» می‌گویی. هر طور که می‌توانی. فکر کن برای به دست آوردن پول چه خطرهایی را پذیرفته‌ای و برای رسیدن به شهرت چه رنج‌هایی را تحمل کرده‌ای. باید در جست‌وجوی فراغت نیز به همان اندازه جسور باشی؛ وگرنه باید در میان دغدغه‌های فرمانداری‌های ایالتی پیر شوی و پس از آن، در میان مسئولیت‌های شهر ــ در میان توفان، در میان امواجی که پیوسته از نو برمی‌خیزند و حتی با زندگی معتدل و آرام نیز نمی‌توانی از آنها بگریزی. می‌خواهی استراحت کنی، اما چه فایده؟ موفقیت تو خلاف آن را می‌خواهد. و هنوز هم می‌گذاری که رشد کند! هرچه بیشتر به دست آوری، چیزهای بیشتری خواهی داشت که از آنها بترسی.
۹- در اینجا می‌خواهم توجهت را به سخنی از مائسِناس جلب کنم ــ زیرا او حتی بر سرِ شکنجه‌گاه نیز حقیقت را می‌گفت.*
«قلهٔ بلند خود را بر بلندی روشن می‌کند.»
اگر بپرسی این سخن در کدام‌یک از کتاب‌های او آمده است، در کتابی با عنوان پرومته نوشته شده است. مقصود او این است: این بلندی‌ها هستند که صاعقه به آنها اصابت می‌کند. به من بگو: آیا ارزش داشت که در برابر هر مقدار قدرتی، به چنین شیوهٔ مبهم و پیچیده‌ای سخن بگویی؟ او مردی بااستعداد بود و اگر رفاه او را تضعیف نکرده بود، یا بهتر بگویم، اگر او را اخته نکرده بود، می‌توانست نمونهٔ خوبی از خطابهٔ رومی باشد. سرانجامی که در انتظار توست نیز همین است، اگر بادبان‌هایت را جمع نکنی؛ اگر به ساحل نزدیک‌تر نشوی ــ همان کاری که او نیز می‌خواست انجام دهد، اما برای او دیگر دیر شده بود.
۱۰- می‌توانستم برای تسویه‌حساب با تو از همین سخن مائسِناس استفاده کنم؛ اما چون تو را می‌شناسم، به آن ایراد خواهی گرفت و حاضر نخواهی شد حوالهٔ مرا بپذیری، مگر اینکه از زبان شخصیتی سختگیر و راست‌قامت آمده باشد. بنابراین، در این شرایط، باید به اپیکوروس متوسل شوم:
«به هم‌نشینان سفره‌ات نگاه کن، نه به خودِ سفره‌ات؛ زیرا غذا خوردن بدون دوست، زندگیِ شیر یا گرگ است.»*
۱۱- این برای تو ممکن نیست، مگر اینکه از مقام خود کناره گرفته باشی؛ وگرنه با مهمانانی شام خواهی خورد که منشی‌ات از میان انبوه کسانی که برای دیدارت می‌آیند، انتخاب کرده است.* اشتباه است که در تالار پذیرایی به دنبال دوست بگردی و سپس ارزش او را سر سفره بیازمایی. بدترین بخشِ یک زندگیِ پرمشغله که آدم را درگیر دارایی‌های خودش کرده، همین است: گمان می‌کنی مردم دوستان تو هستند، در حالی که خودت دوست آنها نیستی. تصور می‌کنی لطف‌هایی که در حق مردم می‌کنی، آنها را به سوی تو جلب می‌کند؛ حال آنکه دربارهٔ بعضی از مردم، هرچه بیشتر به تو بدهکار باشند، نفرتشان از تو بیشتر خواهد بود.* یک وام کوچک، بدهکاری ایجاد می‌کند؛ یک وام بزرگ، دشمن.
۱۲- «چه؟ آیا لطف‌هایی که در حق دیگران می‌کنیم، به دوستی نمی‌انجامند؟» چرا، اگر انسان بتواند در انتخاب کسانی که این لطف‌ها را دریافت می‌کنند، اختیار و گزینشی داشته باشد؛ اگر این لطف‌ها سرمایه‌گذاری باشند، نه صرفاً بخشش‌های بی‌حساب. بنابراین، اکنون که تازه داری تصمیم‌های خودت را می‌گیری، از فیلسوفان پند بگیر: آنچه اهمیت دارد خودِ لطف نیست، بلکه شخصی است که لطف در حق او انجام می‌شود.
خداحافظ.
یادداشت ها :
۱- «ما در دریا زیسته‌ایم؛ بگذار در بندر بمیریم.» این استعاره پیش‌تر نیز در آثار سنکا به کار رفته است. سنکای پدر، خطاب به پسر کوچک‌ترش، آنّاوس مِلا، می‌گوید «تو را در بندر نگه خواهم داشت»؛ یعنی او را از ورود به سیاست بازخواهد داشت تا به خطابه و فلسفه بپردازد.
۲- «زندگی را در گمنامی سپری کنند.» این عبارت معادل لاتینیِ اصل اپیکوریِ «در گمنامی زندگی کن» است. توصیه به زندگی آرام، دوری از مشارکت سیاسی و پرهیز از جست‌وجوی شهرت، به‌ویژه از ویژگی‌های مکتب اپیکوری بود، هرچند فیلسوفان مکاتب دیگر نیز چنین توصیه‌ای داشته‌اند. رواقیان معمولاً دیدگاهی مخالف داشتند.
۳- «سلسله‌ای از علت‌ها که تار و پود تقدیر را می‌سازد.» در اندیشه رواقی، همه رویدادها به علت‌های پیشین وابسته‌اند و هیچ رویدادی به معنای تصادفی و بدون علت رخ نمی‌دهد. مجموعه این علت‌های پیشین «تقدیر» را تشکیل می‌دهد؛ یعنی زنجیره یا شبکه‌ای از علل که اراده تغییرناپذیر و مشیت زئوس نیز دانسته می‌شود.
۴- «زیرا او حتی بر سرِ شکنجه‌گاه نیز حقیقت را می‌گفت.» مائسِناس، گایوس مائسِناس، مشاور بانفوذ اوکتاویان بود و در دوران جنگ‌های داخلی و سپس در دوره فرمانروایی اوکتاویان نقش سیاسی مهمی داشت. نوشته‌های او تنها به صورت قطعاتی باقی مانده‌اند. سنکا او را مردی بااستعداد می‌داند که زندگی در رفاه و رابطه دشوار با همسرش او را تباه کرده بود. تعبیر «بر سرِ شکنجه‌گاه» احتمالاً نشان می‌دهد که سخن نقل‌شده از مائسِناس در پرومته از زبان شخصیت پرومته، که به سبب ربودن آتش به دست زئوس شکنجه شد، بیان شده است؛ زیرا مائسِناس به عنوان شهروند رومی نمی‌توانست شخصاً تحت شکنجه قرار گرفته باشد.
۵- «به هم‌نشینان سفره‌ات نگاه کن، نه به خودِ سفره‌ات…» این سخن از اپیکوروس است؛ در این چاپ، منبع آن قطعه ۵۴۲ در مجموعه Usener معرفی شده و گفته شده که این عبارت در جای دیگری از منابع موجود برای اپیکوروس ثبت نشده است.
۶- «مهمانانی شام خواهی خورد که منشی‌ات … انتخاب کرده است.» «نومنکلاتور» (nomenclator) برده‌ای بود که وظیفه داشت نام و هویت آشنایان یک اشراف‌زاده را به خاطر بسپارد و آنها را برای ارباب خود شناسایی کند. اعطای لطف‌ها و منافع (beneficia) نیز بخش مهمی از روابط کاری و اجتماعی در روم بود؛ سنکا این موضوع را در نامه ۸۱ و رساله درباره بخشش‌ها نیز بررسی می‌کند.
۷- «هرچه بیشتر به تو بدهکار باشند، نفرتشان از تو بیشتر خواهد بود.» این ستاره در واقع به همان یادداشت ۱۹.۱۱ مربوط است: در جامعه رومی، اعطای beneficia یا لطف و منفعت، سازوکاری مهم در روابط اجتماعی و کاری بود و سنکا در اینجا به وجه منفی این رابطه اشاره می‌کند؛ بدهکاریِ شخص به صاحب قدرت الزاماً دوستی ایجاد نمی‌کرد و می‌توانست رابطه‌ای مبتنی بر وابستگی ایجاد کند.